Wpływ „zmiany stanu produktów” na analizę finansową firmy

W artykule odpowiadamy na pytania:

• Jak zaprezentować dane finansowe, aby odzwierciedlały przychody ze sprzedaży?
• Czym w praktyce jest „zmiana stanu produktów”?
• Kiedy pozycja zmiany stanu produktów nie powinna być traktowana jako korekta przychodów?

Analiza finansowa jest jedną z podstawowych technik oceny działalności przedsiębiorstw, szeroko wykorzystywaną zarówno dla potrzeb wewnętrznych (w procesie zarządzania), jak i przez otoczenie jednostki (przez kredytodawców, inwestorów, kontrahentów itd.). Ale czy osoby sporządzające taką analizę, powinny bezkrytycznie wykorzystywać dane finansowe, jakie jednostka prezentuje w swoim sprawozdaniu finansowym?

Odpowiedź na to pytanie jest dość oczywista: wskazane jest zachowanie czujności. Tylko dzięki zachowaniu zdrowej dawki sceptycyzmu i ostrożności możliwe jest dokonanie prawidłowej oceny działalności przedsiębiorstwa, która z kolei przełoży się na skuteczniejsze podejmowanie przyszłych decyzji biznesowych.

Ocena sprawozdania finansowego

Rozpoczynając analizę biznesową firmy w pierwszej kolejności powinniśmy upewnić się, że sprawozdanie finansowe, z którego będziemy czerpać dane finansowe, zostało prawidłowo sporządzone. Oczywiście, aby to ocenić, potrzebne jest nie tylko szerokie doświadczenie biznesowe, ale też duża wiedza z dziedziny rachunkowości. Na szczęście każdy może wyrobić sobie zdanie na ten temat zapoznając się z treścią opinii biegłego rewidenta o przedmiotowym sprawozdaniu finansowym. 

Jeżeli przekonamy się, iż w treści opinii niezależnego biegłego rewidenta nie ma żadnych niepokojących informacji czy zastrzeżeń (bądź też biegły rewident nie wydał po przeprowadzeniu audytu finansowego opinii negatywnej ani nie odstąpił od jej wyrażenia), to możemy przyjąć, iż rzeczone dane finansowe są prawidłowe. 

Sposób prezentacji danych 

Kolejną kwestią, na jaką warto zwrócić uwagę, jest sposób, w jaki jednostka prezentuje swoje dane finansowe. 

Zarówno przepisy ustawy z 29 września 1994 r. o rachunkowości (Dz. U. z 2026 r., poz. 522 z późn. zm.), jak i Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej (MSSF) dają różne możliwości wyboru metod wyceny oraz prezentacji transakcji gospodarczych – tak, aby w każdym przypadku sprawozdanie finansowe najlepiej odzwierciedlało rzeczywistą sytuację jednostki i było dostosowane do specyfiki jej działalności.

Jednym z podstawowych wyborów, przed jakimi stają jednostki, jest wybór odpowiedniego rodzaju rachunku zysków i strat. Chodzi tu o decyzję pomiędzy rachunkiem zysków i strat w wersji kalkulacyjnej a rachunkiem zysków i strat w wersji porównawczej (art. 47 ust. 4 ustawy o rachunkowości).

W ramach wersji kalkulacyjnej koszty są prezentowane według układu funkcjonalnego: koszty sprzedanych produktów, koszty ogólnego zarządu, sprzedaży itd. Podział taki w pełni przyporządkowuje wykazane w kalkulacyjnym rachunku zysków i strat koszty do osiągniętych w danym okresie przychodów ze sprzedaży. 

Rachunek zysków i strat w wariancie porównawczym prezentuje z kolei koszty w podziale według ich rodzaju, wyszczególniając między innymi koszty zużycia materiałów, koszty wynagrodzeń, amortyzacji, usług obcych itd. W przypadku tego rozwiązania jako koszt działalności operacyjnej prezentowane są wszystkie koszty związane z wytworzeniem produktów, jakie zostały poniesione w okresie, niezależnie jednak od tego, czy wytworzone produkty zostały sprzedane w danym okresie sprawozdawczym, czy też nie. Często okazuje się bowiem, że poniesione koszty „pozostały” nadal w firmie, co odzwierciedla ich prezentację w bilansie jako „produkcja w toku” bądź już jako „wyroby gotowe”. 

Jak wynika z powyższego opisu, bez wyeliminowania wartości poniesionych kosztów o te pozycje, które nie są związane ze sprzedażą danego okresu, nie zachowalibyśmy jednej z podstawowych zasad rachunkowości, jaką jest zasada współmierności przychodów i kosztów. W tym właśnie celu w wariancie porównawczym rachunku zysków i strat występuje pozycja „zmiana stanu produktów”, która koryguje koszt wytworzenia produktów i w efekcie pozwala jednostce ustalić wynik finansowy zgodnie z zasadą współmierności. 

Ujmowanie zmiany stanu produktów

Jeżeli stan końcowy wyrobów gotowych jednostki (oraz jej produkcji w toku) jest większy, niż początkowy (co oznaczane jest poprzez dodanie do zmiany stanu produktów znaku „+”), to oznacza to, że w danym roku organizacja poniosła koszty na wytworzenie produkcji (prezentowane w kosztach rodzajowych rachunku zysków i strat), której w danym okresie nie sprzedała w całości. Jest to równoważne skorygowaniu o tę wartość kosztów rodzajowych ze znakiem odwrotnym (ujemnym).

W przypadku zaś, gdy wartość wyrobów gotowych oraz produkcji w toku na początek roku obrachunkowego jest większa, niż na koniec (co oznaczane jest poprzez dodanie do zmiany stanu produktów znaku „-”), to oznacza to, że w danym czasie organizacja sprzedała produkcję, która powstała w danym okresie oraz w okresach wcześniejszych. Dlatego też odpowiednio zwiększa się koszty bieżącego okresu¹. 

W praktyce „zmiana stanu produktów” stanowi różnicę między stanem końcowym a początkowym pozycji „produkty gotowe” oraz „półprodukty i produkcja w toku”. 

Trzeba także tu zaznaczyć, że przy niektórych szczególnych rozwiązaniach w sposobie prowadzenia ewidencji księgowej na wartość „zmiany stanu produktów” wpływa między innymi zmiana wartości rozliczeń międzyokresowych kosztów. Na potrzeby tego artykułu pominiemy jednak ten aspekt, ponieważ nie zmienia on ogólnego podejścia do analizowanego zagadnienia.

Przykład rachunku zysków i strat ze zmianą stanu produktów „na plus”

Omówmy przypadek, w którym jednostka sporządza rachunek zysków i strat w wersji porównawczej (co oznacza, że w pozycji „koszty operacyjne” ujmuje wszystkie koszty wyprodukowanych produktów, bez względu na to, czy sprzedała wszystkie wytworzone w tym okresie produkty, czy też nie).

Z treści powyższej tabeli wynika, że jednostka – produkując wyroby w roku X – poniosła koszty operacyjne w wysokości 100 000 PLN.

Aby dowiedzieć się, jaka część kosztów przypadła na wyprodukowane produkty, które w roku X zostały sprzedane za kwotę 130 000 zł, koszty operacyjne jednostki należy skorygować o wartość zmiany stanu produktów. Tak więc koszty wyrobów sprzedanych w roku X wynoszą w rzeczywistości 80 000 PLN (100 000 PLN - 20 000 PLN).

Należy podkreślić, że gdybyśmy wzięli pod uwagę „czyste” (tj. pozbawione korekty o zmianę stanu produktów) przychody i koszty produktów sprzedanych, to wynik ze sprzedaży pozostałby na niezmienionym poziomie (tj. 130 000 PLN - 80 000 PLN = 50 000 PLN).

Przykład rachunku zysków i strat ze zmianą stanu produktów „na minus”

Przeanalizujmy teraz sytuację, gdy w tej samej jednostce występuje ujemna wartość zmiany stanu produktów.

W jednostkach sporządzających rachunek zysków i strat w wariancie porównawczym (inaczej zwanym też rodzajowym rachunkiem zysków i strat) podczas przeprowadzania analizy finansowej pozycja zmiany stanu produktów nie powinna być traktowana jako korekta przychodów.

W tym przypadku w roku X-1 koszty operacyjne jednostki poniesione na wytworzenie produktów wyniosły 110 000 PLN. Ujemna wartość pozycji „zmiana stanu produktów” wskazuje jednak, że poza dobrami wyprodukowanymi w tym okresie jednostka sprzedała także produkty wyprodukowane w okresach poprzednich.

Oznacza to, że suma kosztów produkcji dotyczących wyrobów sprzedanych w roku X-1 (wyprodukowanych zarówno w tym roku, jak i w latach poprzednich) wynosi w rzeczywistości 110 000 PLN + 10 000 PLN = 120 000 PLN. I podobnie jak w pierwszym przykładzie, przy uwzględnieniu przychodów oraz kosztów sprzedanych wyrobów w danym roku wynik pozostałby bez zmian, ale dane finansowe prezentowałyby się już nieco odmiennie (tj. 140 000 PLN -120 000 PLN = 20 000 PLN²).

Wpływ zmiany stanu produktów na analizę finansową 

Skoro już wiemy, czym jest zmiana stanu produktów, to poznając jej ekonomiczne znaczenie rozważmy, jaki może mieć ona wpływ na analizę finansową firm. Patrząc na przykłady ujęcia jej w rachunku zysków i strat można zauważyć, że nawet przy podstawowym porównywaniu przychodów i kosztów (a także podczas analizowania wskaźników rentowności bądź rotacji), pozycja „zmiana stanu produktów" może wywierać istotny wpływ na poziom tych wyników.

Kluczową kwestią – o której działy finansowe firm zawsze powinny pamiętać – jest to, że w jednostkach sporządzających rachunek zysków i strat w wariancie porównawczym (inaczej zwanym też rodzajowym rachunkiem zysków i strat) podczas przeprowadzania analizy finansowej pozycja zmiany stanu produktów nie powinna być traktowana jako korekta przychodów³. Jak zostało to bowiem nadmienione już na początku artykułu, pozycja ta jest korektą kosztów i tam też na potrzeby analizy finansowej powinna być uwzględniona.

Przykład wpływu „zmiany stanu produktów” na analizę finansową

Wykorzystując dane jednostki z wcześniejszych przykładów rozważmy teraz wpływ „zmiany stanu produktów” na analizę finansową organizacji. 

Zestawiając w sposób bezpośredni dane finansowe pochodzące z prawidłowo sporządzonych rachunków zysków i strat widzimy, że przychody ze sprzedaży wzrosły o 15,3%, a koszty działalności operacyjnej spadły o 9,1%. Ale pо analizie poszczególnych pozycji uproszczonego rachunku zysków i strat okazuje się, że pozycja „zmiana stanu produktów” skorygowała wartość przychodów zarówno w roku X, jak i w roku X-1.

Przykład

Znając sens ekonomiczny „zmiany stanu produktów”, wiemy już zatem, że w rzeczywistości stanowi ona korektę kosztów (a nie przychodów). Przeanalizujmy więc wcześniejszy przykład po wprowadzeniu odpowiednich korekt o charakterze prezentacyjnym, wprowadzonych na potrzeby analizy finansowej jednostki.

Widzimy tu, że przychody ze sprzedaży w rzeczywistości wzrosły o 7,1% (a nie – jak można było wywnioskować z analizy rachunku zysków i strat przed przekształceniem – o 15,3%).

Przy porównywaniu poziomu kosztów działalności (przed korektą) można odnieść wrażenie, iż w jednostce nastąpił spadek kosztów o 9,1%, podczas gdy realny spadek kosztów związanych z sprzedażą tego okresu wyniósł aż 33,3%. W roku X poniesiono łączne koszty działalności operacyjnej w wysokości 100 000 PLN, ale tylko część z tych kosztów (w wysokości 80 000 PLN) dotyczyła wytworzonej produkcji, która została sprzedana w tym okresie (stąd też korekta w wysokości 20 000 PLN). W roku X-1 jednostka poniosła zaś koszty działalności operacyjnej w wysokości 110 000 PLN, ale sprzedanej produkcji dotyczyły także koszty operacyjne poniesione w latach ubiegłych (na kwotę 10 000 PLN). 

Należy podkreślić, iż zaprezentowany powyżej poziom przychodów oraz kosztów działalności operacyjnej odpowiadałby poziomowi przychodów i kosztów w przypadku sporządzenia rachunku zysków i strat z wersji kalkulacyjnej. Wyciągając wnioski z tego przykładu należy więc zapamiętać, że tak naprawdę dopiero po odpowiednim przekształceniu danych dotyczących przychodów i kosztów jednostki można przystąpić do analizowania ich zmian (i – co się z tym wiąże – do ustalania wskaźników szeroko wykorzystywanych w analizie finansowej).

Waga przekształcenia danych

W zaprezentowanym przykładzie widać, że przed przekształceniem danych z rachunku zysków i strat zyskowność sprzedaży w roku X wynosiłaby 33,3%, ale po przekształceniu wynosi 38,5%:

50 000 ÷ 150 000 = 33,3%, a po przekształceniu 50 000 ÷ 130 000 = 38,5%

Przeanalizujmy w analogiczny sposób zyskowność sprzedaży w roku X-1. Wówczas odpowiednie wartości kształtowałyby się następująco:

20 000 ÷ 130 000 = 15,4%, a po przekształceniu 20 000 ÷ 140 000 = 14,3%

Z matematycznego punktu widzenia im wyższy poziom pozycji „zmiana stanu produktów” w stosunku do wielkości przychodów oraz kosztów działalności operacyjnej, tym potencjalne zniekształcenie wskaźników stanowiących element analizy finansowej będzie większe. Ale – z drugiej strony – znając istotę pojęcia „zmiany stanu produktów" w dość prosty sposób można doprowadzić dane finansowe do właściwej formy, z której powinno się czerpać informacje przy sporządzaniu analizy finansowej, aby jej wyniki nie zostały zniekształcone.

Już odrobina czujności może więc uratować jednostkę przed wykorzystaniem błędnych danych do podejmowania istotnych decyzji biznesowych, co udowadnia, jak wielkie znaczenie ma zarządzanie ryzykiem poprzez odpowiednie kontrolowanie procesów finansowych oraz wykorzystanie wsparcia ekspertów z zakresu rachunkowości. Wszystkim jednostkom, które chcą upewnić się, że ich procedury księgowe pozwalają na uzyskiwanie rzetelnych i mających pokrycie w rzeczywistości informacji, polecamy więc nie tylko usługi audytu wewnętrznego, ale też doraźne konsultacje z biegłym rewidentem, pozwalające zidentyfikować w księgach organizacji obszary wymagające szczególnej uwagi.

¹ Por. Pabianiak P., Analiza Finansowa, http:// www.analizafinansowa.org/analiza-finansowa/analiza-pojecia-podstawowe/50-zmiana-stanu-1.html.

² Ibidem.

³ Wpływ zmiany stanu produktów na przychody i koszty uzyskania przychodów, Biuletyn Informacyjny dla Służb Ekonomiczno-Finansowych nr 28 z 01.10.2013 r.